Nizak vodostaj Dunava izaziva mnogo problema. Da li su data centri krivi za ovu situaciju i kakve veze ima vještačka inteligencija sa vodom?
Istorijski nizak vodostaj Dunava u Evropi, za koji naučnici kažu da je u velikoj mjeri posljedica klimatskih promjena, donio je i brojne tvrdnje na društvenim mrežama da je ova pojava rezultat rada data centara.
Njihovo trošenje vode minimalno je uticalo na vodostaj Dunava, objašnjava ekolog Martin Puš, koji je donedavno radio na Institutu za ekologiju slatkih voda u Berlinu.
Tvrdnje da su riječna korita suva jer data centri “piju” vodu, Puš naziva “besmislicama”.
– Rijeka je sve plića zbog klimatskih promjena, a na vodostaj se odrazilo i to što je topljenje glečera na Alpima isparilo u atmosferu prije nego što je stiglo u rijeke – kaže Puš za BBC na srpskom.
Ali ne vjeruju baš svi u ova objašnjenja.
– Nije posljedica velikih vrućina, nego svih ovih postrojenja, data centara vještačke inteligencije koja su se izgradila po Evropi, zahtijevaju ogromne količine vode za rashlađivanje – glasi jedan od komentara na društvenim mrežama.
Dugi redovi kompjuterskih servera u velikim pogonima – data centrima, među kojima su pojedini veličine nekoliko fudbalskih terena – obrađuju sve onlajn aktivnosti, a voda im je potrebna za hlađenje i proizvodnju ogromne količine struje koju koriste.
Njemačka je lider u Evropi po broju izgrađenih data centara – ima ih više od 500, a Španija joj se približava.
Izvorište Dunava je u Njemačkoj, na planini Švarcvald, a data centri su mahom podignuti u oblasti Frankfurt – Rajna – Majna, udaljenoj oko 300 kilometara od toka Dunava.
Na Balkanu postoji jedan u Kragujevcu, u Srbiji, a Hrvatska najavljuje izgradnju ogromnog data centra.
– Data centri sa vještačkom inteligencijom nisu ispili Dunav – kaže Dejvid Miton, investitor i istraživač na Univerzitetu u Oksfordu, koji se bavi ekološki održivim računarstvom i alatima za programere.
– Trenutna kriza spoj je dugotrajne vrućine, nedovoljnih padavina i manjeg oticanja riječnog sliva. Industrija kao korisnik i dalje bi trebalo da otkriva načine da smanji potrošnju vode, ali da procjene pravi na osnovu mjerljivih dokaza na lokalnom nivou, a ne spekulacija – kaže Miton u pisanom odgovoru za BBC na srpskom.
Globalna potrošnja struje u data centrima u 2025. bila je oko 448 teravata (448 milijardi kilovata), a za pet godina bi mogla da se udvostruči.
Data centri širom svijeta su tokom 2025. trošili približno 4,5 milijardi litara vode, a do 2030. bi taj mogao da bude 9,3 milijardi, podaci su Ujedinjenih nacija (UN).
U 2024. godini, centri podataka i manji informaciono-tehnološki (IT) objekti u Njemačkoj potrošili su 20 milijardi kilovata, što je četiri odsto ukupne potrošnje u cijeloj državi, podaci su tamošnjeg Ministarstva ekonomije i klime.
Sve je manje vode koja “hrani” rijeku
Da bismo razumjeli na koji način klimatske promjene utiču na tok rijeke koja protiče kroz 10 država, Martin Puš to objašnjava izrazom evapotranspiracija.
U pitanju je proces u kojem voda sa vodenih i ledenih površina (rijeka, jezera, mora), tla i vegetacije isparava u atmosferu.
Dunav cijelom dužinom u prosjeku godišnje “primi” 1.500 milimetara padavina (kiša i snijeg), objašnjava Puš.
– Oko 800 milimetara vode isparava sa vodene površine, ali i vegetacije, što znači da 76 odsto vode koju Dunav primi nestane usljed evapotranspiracije, a ostatak stiže do delte u Crnom moru – kaže.
I ovaj proces komplikovanog naziva trpi posljedice zbog klimatskih promjena.
Ljeta su sve toplija i biljke sve više gube vodu usljed visokih temperatura.
To znači da sve više vode isparava sa površine u vazduh, ukazuje Puš.
Količina vode za “hranjenje” rijeke smanjila se sa 240 milimetara na 160, podaci su kojima on raspolaže.
U prevodu, sve više vode isparava, a malo se zadržava.
– Mali udio vode zapravo ‘hrani’ Dunav i zato evapotranspiracija ima veliki uticaj na tok ove rijeke. Uticaj data centara na nivo Dunava je 1.500 puta manji od tog procesa – tvrdi Puš.
Kako vještačka inteligencija koristi vodu?
Ljudi šalju čet-botovima više od milijardu poruka svakog dana.
Za svaku poslatu poruku, ali i odgovor na te upite, troši se voda.
Industrija vještačke inteligencije će do 2027. godišnje trošiti četiri do šest puta više vode nego čitava Danska, zaključak je studije američkih univerzitetskih profesora u Kaliforniji i Teksasu.
– Što više vještačke inteligencije koristimo, to više vode trošimo – kaže Šaolei Ren sa Kalifornijskog univerziteta u Riversajdu i jedan od autora studije.
Data centri koji obrađuju sve onlajn aktivnosti zagrijavaju se dok struja prolazi kroz kompjutere.
U sistemima hlađenja često se koristi voda, obično čista, pijaća.
Zadaci vještačke inteligencije zahtijevaju mnogo više kompjuterske snage od tradicionalnih onlajn zahtjeva poput kupovine i pretraživanja interneta, naročito za složene aktivnosti kao što je obrada slika ili snimaka.
I zato ona troši više struje.
Procjena Međunarodne agencije za energiju (IEA) je da jedan upit za ChatGPT – alat vještačke inteligencije – koristi skoro deset puta više struje od jedne pretrage u Googleu.
Više struje znači više toplote, a samim tim i više hlađenja.
Ti veliki pogoni koriste vodu na nekoliko načina: procesom isparavanja, cirkulacijom u zatvorenim sistemima (zatvorene petlje) i uz pomoć rashladnih tornjeva, ukazuje ekolog Puš.
Najbolji način je zatvoreni sistem hlađenja, dodaje.
Kako to izgleda u praksi?
Voda kruži kroz cijevi i ne dolazi u kontakt sa spoljašnjim vazduhom – ona ne isparava i ne troše se nove količine ovog resursa tokom rada.
– Ona hladi površinu, ali se posebnim uređajima u atmosferu šalje toplota, a voda se ne ‘baca’, već se vraća – cirkuliše. Kod isparavanja voda se gubi i to je loša metoda, jer ona više ne može da se iskoristi, već su vam potrebne nove količine – dodaje.
Data centar u Srbiji hladi se sistemom rear door cooling, odnosno hlađenjem zadnjim vratima.
U praksi to znači da topao vazduh koji izduvavaju serveri prolazi kroz hladnjak na zadnjim vratima.
Tečnost preuzima toplotu, a u prostoriju se vraća ohlađen vazduh.
Novi data centri troše manje vode
Novi centri podataka za vještačku inteligenciju koriste vodu mnogo efikasnije od tradicionalnih data centara, ističe Kris Prist, profesor održivosti i računarskih sistema na Univerzitetu u Bristolu, u tekstu “Razotkrivanje mitova o potrošnji vode u centrima podataka sa vještačkom inteligencijom”.
Česta greška je, ukazuje Prist, korišćenje procjene potrošnje vode za stare centre podataka, a zatim njeno skaliranje na osnovu snage novih centara podataka za vještačku inteligenciju.
Zbog toga se u velikoj mjeri precjenjuje potrošnja vode.
On to ilustruje podacima kompanije Isambard AI koja ima 5.448 superčipova.
Svaki od njih troši između 400 i 660 vati električne energije – u prosjeku koliko i jedno domaćinstvo u Srbiji.
Količina vode potrebna za hlađenje manja je od jednog ispiranja toaleta dnevno, tvrdi on.
To znači da će za vlasnike data centara veći izazov biti električna energija, dok je voda, takoreći, uobičajen i svakodnevni problem za te objekte, ukazuje Prist.
Može da postane veći ako su data centri u uobičajeno sušnim oblastima, dodaje.
